به مناسبت روز ملی مبارزه با سل (۲۳ مهر), رئیس پزشک خانواده بهداشت و درمان منطقه شمال‌شرق ، بر اهمیت آگاهی عمومی درباره این بیماری، شناخت راه‌های انتقال، توجه به علائم هشداردهنده، تشخیص زودهنگام و تکمیل دوره درمان تأکید کرد.
به گزارش روابط عمومی بهداشت و درمان صنعت نفت شمال شرق، هم‌زمان با روز ملی مبارزه با سل ، دکتر سعید غفاریان جم، با تأکید بر اهمیت آگاهی عمومی درباره بیماری سل گفت:
سل با وجود آنکه بیماری‌ای قابل پیشگیری و درمان است، همچنان یکی از چالش‌های مهم سلامت عمومی در جهان به شمار می‌رود. شناخت علائم هشداردهنده، مراجعه به‌موقع به مراکز درمانی، رعایت اصول پیشگیری و مصرف منظم داروها، نقش مهمی در کنترل بیماری و جلوگیری از انتقال آن به دیگران دارد.
روز ملی مبارزه با سل هر سال در 15 اکتبر, برابر با 23 مهر، گرامی داشته می‌شود. این مناسبت فرصتی برای افزایش آگاهی عمومی، مقابله با باورهای نادرست و تقویت اقدامات پیشگیرانه در برابر بیماری سل است.
۱. سل چیست؟
سل یا توبرکلوزیس (Tuberculosis) یک بیماری عفونی است که عامل آن باکتری مایکوباکتریوم توبرکلوزیس است. این بیماری بیشتر ریه‌ها را درگیر می‌کند، اما ممکن است سایر اندام‌ها از جمله غدد لنفاوی، کلیه‌ها، استخوان‌ها، ستون فقرات و دستگاه عصبی را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
سل ریوی فعال می‌تواند از طریق ذرات عفونی معلق در هوا، به‌ویژه هنگام سرفه، عطسه یا صحبت فرد مبتلا، به دیگران منتقل شود. با این حال، همه افرادی که به باکتری سل آلوده می‌شوند، بیمار نیستند و بسیاری از افراد در مرحله عفونت نهفته، علامتی ندارند و بیماری را منتقل نمی‌کنند.
۲. مهم‌ترین علائم بیماری سل
دکتر غفاریان جم با اشاره به ضرورت توجه به علائم هشداردهنده بیماری، مهم‌ترین نشانه‌های سل را چنین برشمرد:
۱. سرفه مداوم، به‌ویژه سرفه‌ای که دو هفته یا بیشتر ادامه داشته باشد؛
۲. خلط خونی یا وجود خون در هنگام سرفه؛
۳. درد قفسه سینه و گاهی تنگی نفس؛
۴. تب طولانی‌مدت و تعریق شبانه؛
۵. کاهش وزن ناخواسته و بی‌اشتهایی؛
۶. ضعف، خستگی و احساس بی‌حالی مداوم.
وی تأکید کرد: مشاهده این علائم به معنای ابتلای قطعی به سل نیست، اما در صورت تداوم علائم، به‌ویژه سرفه طولانی، تب و کاهش وزن بی‌دلیل، مراجعه به پزشک ضروری است. در برخی افراد، به‌خصوص مبتلایان به ضعف سیستم ایمنی، بیماری ممکن است با علائم غیرمعمول یا خفیف بروز کند.
۳. روش‌های تشخیص سل
تشخیص دقیق و زودهنگام، یکی از مهم‌ترین گام‌ها در کنترل بیماری است. روش‌های تشخیصی با توجه به علائم، سابقه تماس با فرد مبتلا و محل درگیری بدن انتخاب می‌شوند:
۱. آزمایش‌های مولکولی سریع: شناسایی ماده ژنتیکی باکتری سل در نمونه خلط یا سایر نمونه‌های مناسب؛ برخی از این آزمایش‌ها می‌توانند اطلاعاتی درباره مقاومت دارویی نیز ارائه دهند.
۲. آزمایش میکروسکوپی خلط و کشت: بررسی نمونه برای شناسایی باکتری؛ کشت همچنین می‌تواند در تأیید تشخیص و بررسی حساسیت دارویی کمک‌کننده باشد.
۳. تصویربرداری قفسه سینه: رادیوگرافی و در موارد لازم سایر روش‌های تصویربرداری برای ارزیابی احتمال درگیری ریه به کار می‌روند، اما تصویر به‌تنهایی برای تأیید قطعی بیماری کافی نیست.
۴. آزمایش‌های عفونت سل: تست پوستی توبرکولین و آزمایش خون IGRA می‌توانند به شناسایی عفونت سل کمک کنند؛ این آزمایش‌ها به‌تنهایی بین عفونت نهفته و بیماری فعال تمایز قطعی ایجاد نمی‌کنند.
۵. بررسی سل خارج‌ریوی: در صورت شک به درگیری اندام‌های دیگر، ممکن است نمونه‌برداری، آزمایش مایعات بدن یا بررسی‌های تخصصی دیگری لازم باشد.
بر اساس توصیه‌های سازمان جهانی بهداشت، استفاده از آزمایش‌های مولکولی سریعِ مورد تأیید این سازمان، در افراد دارای علائم مشکوک، می‌تواند به تشخیص سریع‌تر و شناسایی موارد مقاوم به دارو کمک کند.
۴. راه‌های پیشگیری از ابتلا و انتقال سل
رعایت اصول پیشگیری، شناسایی افراد در معرض خطر و تشخیص سریع موارد فعال، در کاهش انتقال بیماری اهمیت فراوان دارد.
۱. مراجعه زودهنگام افراد دارای علائم مشکوک به مراکز بهداشتی و درمانی؛
۲. بررسی و غربالگری افراد دارای تماس نزدیک و طولانی با بیمار مبتلا به سل عفونی، طبق نظر تیم بهداشتی؛
۳. تأمین تهویه مناسب و جریان هوای کافی در فضاهای بسته و پرتردد؛
۴. رعایت بهداشت تنفسی، پوشاندن دهان و بینی هنگام سرفه و عطسه و استفاده از ماسک در موقعیت‌های توصیه‌شده؛
۵. استفاده از اقدامات حفاظتی تنفسی متناسب در مراکز درمانی و محیط‌های پرخطر؛
۶. بررسی افراد دارای ضعف سیستم ایمنی و سایر گروه‌های پرخطر و تجویز درمان پیشگیرانه در صورت اندیکاسیون؛
۷. واکسیناسیون ب‌ث‌ژ (BCG) برای نوزادان و کودکان مطابق برنامه ملی واکسیناسیون؛ این واکسن به‌ویژه در پیشگیری از اشکال شدید سل در کودکان مؤثر است.
۵. مراقبت‌های ویژه در بیماران مبتلا به سل
دکتر غفاریان جم با اشاره به اهمیت مراقبت‌های فردی و خانوادگی در طول درمان، توصیه‌های زیر را مطرح کرد:
۱. بیمار باید داروها را دقیقاً طبق دستور پزشک و تا پایان دوره تجویزشده مصرف کند.
۲. در دوره‌ای که بیمار مبتلا به سل ریوی عفونی است، باید توصیه‌های تیم درمان درباره محدود کردن تماس نزدیک، تهویه محیط، استفاده از ماسک و رعایت بهداشت سرفه را جدی بگیرد.
۳. اعضای خانواده و سایر تماس‌های نزدیک باید طبق نظر مراکز بهداشتی از نظر ابتلا بررسی شوند؛ کودکان خردسال و افراد دارای ضعف سیستم ایمنی نیازمند توجه ویژه‌اند.
۴. در صورت بروز عوارض احتمالی داروها، از جمله زردی پوست یا چشم، تهوع شدید و مداوم، اختلال بینایی یا بثورات پوستی شدید، بیمار باید سریعاً با تیم درمان تماس بگیرد.
۵. تغذیه کافی، استراحت مناسب، پرهیز از مصرف دخانیات و پیگیری منظم پزشکی به بهبود وضعیت عمومی بیمار کمک می‌کنند.
۶. رعایت محرمانگی اطلاعات بیمار و پرهیز از انگ‌زنی و تبعیض ضروری است؛ سل یک بیماری عفونی است و ابتلا به آن نباید موجب سرزنش یا طرد اجتماعی فرد شود.
۶. روش درمان بیماری سل
سل فعال معمولاً با ترکیبی از داروهای ضدسل درمان می‌شود. در موارد حساس به دارو، رژیم‌های متداول درمانی اغلب شامل داروهایی مانند ایزونیازید، ریفامپیسین، پیرازینامید و اتامبوتول هستند. طول دوره درمان به نوع بیماری، نتایج آزمایش‌ها، وضعیت بیمار و رژیم انتخاب‌شده بستگی دارد و در بسیاری از موارد چند ماه ادامه می‌یابد.
قطع خودسرانه دارو، مصرف نامنظم یا تغییر رژیم درمانی بدون نظر پزشک می‌تواند احتمال شکست درمان، عود بیماری و ایجاد مقاومت دارویی را افزایش دهد. در سل مقاوم به دارو، انتخاب درمان به نتایج آزمایش حساسیت دارویی و دستورالعمل‌های تخصصی وابسته است.
درمان پیشگیرانه نیز برای برخی افراد دارای عفونت سل نهفته و در معرض خطر بالای پیشرفت به بیماری فعال توصیه می‌شود؛ پیش از شروع آن، باید بیماری فعال به‌درستی ارزیابی و رد شود.
۷. آمار بیماری سل در جهان، منطقه و ایران
بر اساس گزارش جهانی سل سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۲۵، برآوردهای مربوط به سال ۲۰۲۴ نشان می‌دهد که سل همچنان بار قابل‌توجهی بر سلامت عمومی جهان تحمیل می‌کند:
الف) جهان
در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۰٫۷ میلیون نفر به سل مبتلا شدند.
حدود ۱٫۲۳ میلیون نفر بر اثر این بیماری جان خود را از دست دادند.
میزان بروز بیماری حدود ۱۳۱ مورد به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر جمعیت برآورد شد.
ب) منطقه مدیترانه شرقی سازمان جهانی بهداشت
حدود ۹۲۰ هزار مورد جدید بیماری سل در سال ۲۰۲۴ برآورد شد.
نزدیک به ۸۵ هزار مرگ ناشی از سل در این منطقه گزارش برآوردی شد.
بر اساس اعلام دفتر منطقه‌ای سازمان جهانی بهداشت، حدود یک‌سوم موارد سل در این منطقه شناسایی نمی‌شوند یا به‌موقع تشخیص داده نمی‌شوند.
ج) ایران
بر اساس شاخص بانک جهانی که داده‌های سازمان جهانی بهداشت را بازتاب می‌دهد، میزان بروز برآوردی سل در ایران در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۰ مورد به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر جمعیت بوده است.
توجه به این نکته ضروری است که «میزان بروز برآوردی» با تعداد موارد ثبت‌شده و تشخیص‌داده‌شده در نظام سلامت یکسان نیست. برای انتشار تعداد قطعی موارد و مرگ‌ومیر ایران، باید به آخرین گزارش رسمی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی یا پروفایل کشوری سازمان جهانی بهداشت مراجعه کرد.
۸. پیام پایانی؛ آگاهی و تشخیص به‌موقع، گامی مؤثر در کنترل سل
دکتر سعید غفاریان جم، رئیس پزشک خانواده بهداشت و درمان صنعت نفت شمال شرق، در جمع‌بندی این گزارش تأکید کرد: کنترل سل نیازمند همکاری مردم، خانواده‌ها، پزشکان و نظام سلامت است. توجه به علائم هشداردهنده، مراجعه به‌موقع، تکمیل دوره درمان و حمایت از بیماران بدون تبعیض، از مهم‌ترین راهکارهای کاهش انتقال و عوارض این بیماری به شمار می‌روند.
وی افزود: افزایش آگاهی کارکنان و خانواده‌های آنان درباره بیماری سل، می‌تواند به شناسایی زودهنگام موارد مشکوک، کاهش خطر انتقال و ارتقای سلامت جامعه کمک کند.
منابع:
بانک جهانی (World Bank)، شاخص میزان بروز سل در ایران، مبتنی بر داده‌های سازمان جهانی بهداشت، سال ۲۰۲۴.
سازمان جهانی بهداشت، راهنمای تجمیعی تشخیص سل، ۲۰۲۵؛ شامل توصیه‌های مربوط به آزمایش‌های تشخیصی.