به گزارش روابط عمومی بهداشت و درمان صنعت نفت شمال شرق، به مناسبت هفته پیشگیری از مسمومیت‌ها ، یکم تا ششم آبان‌ماه، مهندس مصطفی زارعی، کارشناس واحد HSE، اهمیت شناسایی عوامل خطر و رعایت اصول ایمنی در محیط‌های کاری، و ضرورت پیشگیری از مسمومیت‌های شغلی در صنایع نفت و گاز و حفاظت از سلامت کارکنان را به شرح زیر توضیح داد.
مسمومیت‌های شغلی از جمله مخاطرات مهم در محیط‌های صنعتی هستند که در صورت مواجهه با گازهای سمی، بخارات شیمیایی، حلال‌ها و سایر مواد زیان‌آور می‌توانند سلامت کارکنان را به‌صورت حاد یا مزمن تحت تأثیر قرار دهند. شناسایی خطرات، کنترل مواجهه در مبدأ، آموزش مستمر و اجرای دقیق الزامات بهداشت حرفه‌ای و ایمنی، از مهم‌ترین راهکارهای پیشگیری از این حوادث به شمار می‌روند.
هفته پیشگیری از مسمومیت‌ها (اول آبان)؛ از خطرات محیط کار تا ایمنی در خانه
وی گفت: مسمومیت‌ها از مسائل مهم سلامت عمومی هستند که می‌توانند در محیط خانه، محل کار، مراکز درمانی، آزمایشگاه‌ها و رخ دهند. این عوارض گاهی به‌صورت ناگهانی و در پی یک حادثه بروز می‌کنند و گاهی در نتیجه مواجهه مکرر با مواد زیان‌آور شیمیایی، به‌تدریج سلامت فرد را تحت تأثیر قرار می‌دهند. داروها، مواد شوینده، سموم دفع آفات، حلال‌های صنعتی، فلزات سمی و گازهای خطرناک از جمله عواملی هستند که در شرایط خاص می‌توانند موجب مسمومیت شوند.
هفته پیشگیری از مسمومیت‌ها فرصتی برای افزایش آگاهی جامعه درباره خطرات مواد سمی و ترویج رفتارهای ایمن در زندگی روزمره و محیط‌های کاری است. در ایران، این مناسبت در هفته نخست آبان‌ماه مورد توجه قرار می‌گیرد.
در میان انواع مسمومیت‌ها، مسمومیت‌های شغلی اهمیت ویژه‌ای دارند؛ زیرا کارکنان در برخی مشاغل ممکن است به‌طور مکرر با مواد شیمیایی مواجه داشته باشند و در صورت نبود کنترل‌های مناسب، در معرض عوارض حاد یا مزمن قرار می گیرند.
۱. مسمومیت چیست و چگونه ایجاد می‌شود؟
مسمومیت به بروز آثار زیان‌آور بر سلامت بدن در اثر مواجهه و جذب یک ماده سمی گفته می‌شود. شدت عوارض به نوع ماده، مقدار جذب‌شده، غلظت، مدت مواجهه، مسیر ورود به بدن و وضعیت سلامت فرد بستگی دارد.
مواجهه با ماده خطرناک الزاماً به معنای وقوع مسمومیت نیست؛ اما نبود علائم فوری نیز همیشه به معنای بی‌خطر بودن تماس نیست. بعضی مواد ممکن است در مواجهه شدید موجب علائم سریع شوند و برخی دیگر در اثر تماس طولانی‌مدت، به آسیب‌های تدریجی منجر شوند.
از نظر مدت و الگوی مواجهه، مسمومیت‌ها معمولاً به دو گروه تقسیم می‌شوند:
مسمومیت حاد: در پی یک مواجهه کوتاه‌مدت با مقدار قابل توجهی از ماده رخ می‌دهد. برای مثال، استنشاق ناگهانی یک گاز سمی یا تماس شدید با برخی سموم دفع آفات می‌تواند باعث بروز علائم حاد شود.
مسمومیت مزمن: در نتیجه مواجهه مکرر یا طولانی‌مدت با مواد زیان‌آور شیمیایی ایجاد می‌شود و ممکن است به اختلالات عصبی، آسیب کبدی یا کلیوی و سایر پیامدهای سلامت منجر شود.
البته حاد یا مزمن بودن مسمومیت را نمی‌توان صرفاً بر اساس سرعت ظهور علائم تعیین کرد؛ نوع ماده و سازوکار اثر آن نیز اهمیت دارد.
۲. انواع مسمومیت‌ها
مسمومیت‌ها بر اساس منشأ عامل و مسیر ورود آن به بدن، انواع مختلفی دارند.
مسمومیت شیمیایی: ناشی از تماس با مواد صنعتی، حلال‌ها، اسیدها، بازها، فلزات سمی و برخی ترکیبات گازی است. این نوع مسمومیت در صنایع، آزمایشگاه‌ها، کارگاه‌ها و مراکز درمانی اهمیت دارد.
مسمومیت دارویی: ممکن است در اثر مصرف بیش از مقدار تجویزشده، اشتباه در نوع یا مقدار دارو یا مصرف ناخواسته داروها رخ دهد.
مسمومیت با گازها: مونوکسید کربن، سولفید هیدروژن و کلر از جمله گازهایی هستند که در شرایط خاص می‌توانند آسیب جدی ایجاد کنند.
مسمومیت غذایی: ممکن است در اثر مصرف غذا یا آب آلوده به برخی مواد سمی یا سموم تولیدشده توسط میکروارگانیسم‌ها ایجاد شود.
از نظر مسیر ورود نیز مواد سمی ممکن است از راه تنفس، تماس پوستی و چشمی، بلع یا از طریق زخم وارد بدن شوند. در محیط‌های کاری، استنشاق گازها و بخارات و جذب پوستی مواد شیمیایی از مسیرهای مهم مواجهه هستند.
۳. مسمومیت‌های شغلی؛ خطری که نباید نادیده گرفته شود
مسمومیت شغلی به مسمومیت یا آسیب سمی مرتبط با مواجهه با مواد زیان‌آور شیمیایی در جریان فعالیت کاری گفته می‌شود. این مواجهه ممکن است هنگام تولید، اختلاط، انتقال، بسته‌بندی، نگهداری، مصرف یا دفع مواد شیمیایی رخ دهد.
خطر مسمومیت شغلی فقط به مشاغل صنعتی محدود نیست.کارکنان صنایع نفت و گاز، نقاشان صنعتی، نیروهای خدمات و نظافت، کارکنان آزمایشگاه‌ها و پرسنل برخی بخش‌های درمانی نیز ممکن است در معرض عوامل خطر قرار گیرند.
مهم‌ترین عوامل ایجادکننده مسمومیت شغلی
الف. سموم دفع آفات
برخی حشره‌کش‌ها، به‌ویژه ترکیبات ارگانوفسفره و کاربامات‌ها، می‌توانند با مهار آنزیم استیل‌کولین‌استراز موجب اختلال در انتقال پیام‌های عصبی شوند. تعریق شدید، افزایش ترشحات، تهوع، استفراغ، تنگی مردمک، ضعف عضلانی و اختلال تنفس از علائم احتمالی مسمومیت با برخی از این ترکیبات هستند.
ب. حلال‌های آلی
حلال‌هایی مانند تولوئن و زایلن در برخی فرایندهای رنگ کاری، چاپ، تولید چسب و چربی‌زدایی صنعتی استفاده می‌شوند. بسته به نوع ماده و میزان مواجهه، ممکن است علائمی مانند سردرد، سرگیجه، تهوع، تحریک پوست و اختلالات عصبی ایجاد شود.
کارکنان آزمایشگاه‌ها باید از خطرات مواد مورد استفاده آگاه باشند و از تهویه و تجهیزات حفاظتی متناسب با نوع حلال بهره ببرند.
ج. گازهای سمی
مونوکسید کربن، سولفید هیدروژن و کلر از عوامل مهم خطر در برخی محیط‌های کاری هستند. مونوکسید کربن گازی بی‌رنگ و بی‌بو است و می‌تواند بدون هشدار حسی موجب اختلال در انتقال اکسیژن شود. سولفید هیدروژن در برخی فرایندهای نفت و گاز و فاضلاب و کلر در بعضی فرایندهای صنعتی و تصفیه آب اهمیت دارند.
پایش جو محیط، تهویه مناسب و رعایت روش‌های ایمن کار در فضاهای بسته از اقدامات اساسی پیشگیری هستند.
د. فلزات سمی
سرب، جیوه و کادمیوم در برخی فرایندهای ذوب فلزات، باتری‌سازی، آبکاری و بازیافت مطرح‌اند. بسته به ترکیب شیمیایی و میزان مواجهه، این مواد می‌توانند به دستگاه عصبی، کلیه‌ها، خون یا سایر اندام‌ها آسیب برسانند. برخی عوارض ممکن است در اثر مواجهه طولانی‌مدت ایجاد شوند؛ بنابراین، پایش مواجهه و کنترل آلودگی در مبدأ اهمیت زیادی دارد.
ر. مواد شیمیایی آزمایشگاهی و بیمارستانی
اسیدها، بازها، حلال‌ها، برخی مواد ضدعفونی‌کننده و داروهای خطرناک مورد استفاده در مراکز درمانی ممکن است باعث سوختگی شیمیایی، آسیب تنفسی یا سایر عوارض شوند. کارکنان آزمایشگاه‌ها، نیروهای خدمات، پرسنل ضدعفونی و کارکنان بخش‌های آماده‌سازی دارو باید آموزش اختصاصی دریافت کنند و به تجهیزات حفاظتی مناسب دسترسی داشته باشند.
* شواهد پژوهشی درباره حفاظت کارکنان
استفاده از تجهیزات حفاظت فردی و رفتارهای ایمن در میان مصرف‌کنندگان حرفه‌ای سموم دفع آفات، نشان داد که استفاده از تجهیزات حفاظتی تحت تأثیر عواملی مانند آموزش، آگاهی، نگرش، شرایط اقتصادی و دسترسی به اطلاعات قرار دارد. این یافته نشان می‌دهد که صرف توصیه به استفاده از تجهیزات حفاظت فردی کافی نیست و باید امکانات و شرایط لازم برای اجرای صحیح آن فراهم شود.
۴. چگونه از مسمومیت‌های شغلی پیشگیری کنیم؟
پیشگیری مؤثر از مسمومیت‌های شغلی باید بر شناسایی خطر و کاهش مواجهه در مبدأ استوار باشد. اتکا به احتیاط فردی یا استفاده از ماسک و دستکش، بدون اصلاح شرایط ناایمن محیط کار، برای کنترل بسیاری از خطرات کافی نیست.
سلسله‌مراتب کنترل خطر:
1. حذف خطر: حذف ماده یا فعالیت خطرناک، در صورت امکان فنی.
2. جایگزینی: استفاده از ماده یا فرایند کم‌خطرتر پس از ارزیابی خطرات جایگزین.
3. کنترل مهندسی: استفاده از محصورسازی فرایند، تهویه موضعی، سیستم انتقال بسته و تجهیزات خودکار برای کاهش انتشار مواد زیان‌آور.
4. کنترل‌های مدیریتی: تدوین دستورالعمل کار ایمن، آموزش کارکنان، محدودسازی دسترسی، نگهداری پیشگیرانه تجهیزات و پایش منظم شرایط محیط کار.
5. تجهیزات حفاظت فردی: انتخاب دستکش، عینک، لباس حفاظتی و تجهیزات تنفسی متناسب با نوع ماده و شرایط مواجهه.
نقش آموزش و پایش سلامت
کارکنان باید درباره خطرات مواد شیمیایی، مسیرهای ورود به بدن، علائم هشدار، نحوه نگهداری و اقدامات اولیه اضطراری آموزش ببینند. همچنین، فهرست مواد مصرفی، برگه‌های اطلاعات ایمنی، وضعیت تهویه و احتمال نشت باید به‌صورت دوره‌ای بررسی شوند.
در صورت وجود اندیکاسیون شغلی، نمونه‌برداری از هوای محیط، پایش زیستی معتبر و معاینات پزشکی متناسب با خطر می‌توانند به شناسایی زودهنگام مواجهه یا آسیب کمک کنند. بااین‌حال، پایش سلامت نباید جایگزین کنترل منبع آلودگی شود.
انتقال آلودگی از محل کار به خانه
یکی از خطرات کمتر شناخته‌شده، انتقال مواد شیمیایی از محیط کار به خانه است. این اتفاق ممکن است از طریق لباس کار آلوده، کفش، تجهیزات یا نگهداری و شست‌وشوی نامناسب وسایل رخ دهد.
پژوهش رمضانی فر و همکاران (2024) درباره مواجهه‌های شیمیایی مرتبط با شغل در اعضای خانواده، به‌ویژه کودکان، نشان داد که لباس‌های آلوده و شیوه نگهداری و شستشوی آنها از مسیرهای مهم انتقال آلودگی به محیط خانه هستند. بنابراین، جداسازی لباس کار از لباس شخصی، فراهم کردن محل مناسب برای تعویض و نگهداری لباس‌ها و جلوگیری از انتقال آلودگی به منزل باید بخشی از برنامه ایمنی محیط کار باشد.
۶. اقدامات اولیه در مواجهه با مسمومیت:
در مواجهه با مسمومیت، اقدام سریع و متناسب با نوع ماده اهمیت دارد.
در صورت بروز علائم شدید، مانند اختلال هوشیاری، تشنج یا تنگی نفس، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
در مواجهه استنشاقی، فقط در صورتی که انتقال فرد به هوای تازه بدون به خطر انداختن امدادگر امکان‌پذیر باشد، این اقدام را انجام دهید.
در تماس پوستی، لباس آلوده را در صورت امکان ایمن خارج کنید و پوست را با آب فراوان بشویید.
در تماس چشمی، شستشوی فوری و پیوسته با آب تمیز را آغاز کنید و راهنمایی پزشکی بگیرید.
در بلع ماده سمی، فرد را وادار به استفراغ نکنید و بدون دستور پزشک، مواد خنثی‌کننده یا درمان‌های خانگی ندهید.
نام ماده، بسته‌بندی یا برچسب محصول را برای کمک به ارزیابی پزشکی حفظ کنید.
در حوادث ناشی از گازهای سمی یا احتمال کمبود اکسیژن، افراد آموزش‌ندیده نباید وارد محل آلوده شوند؛ زیرا ممکن است خود نیز دچار مسمومیت شوند.
سخن پایانی
هفته پیشگیری از مسمومیت‌ها فرصتی برای ارتقای آگاهی عمومی، اصلاح رفتارهای پرخطر و تقویت برنامه‌های ایمنی در خانه و محیط کار است. شواهد پژوهشی نشان می‌دهند که پیشگیری مؤثر نیازمند ترکیب آموزش، کنترل خطر در مبدأ، دسترسی به تجهیزات مناسب و اصلاح شرایط واقعی مواجهه است.
مسمومیت‌های شغلی به دلیل احتمال مواجهه مکرر با مواد شیمیایی و بروز پیامدهای حاد و مزمن، باید یکی از محورهای اصلی برنامه‌های HSE باشند. کارفرمایان، مهندسان بهداشت حرفه ای و ایمنی کار، متخصصان طب کار و کارکنان باید با همکاری یکدیگر، خطرات را شناسایی کنند، مواجهه را کاهش دهند و از انتقال آلودگی محیط کار به خانه جلوگیری کنند.
در محیط خانه نیز نگهداری ایمن داروها و مواد شیمیایی، جلوگیری از اختلاط شوینده‌ها و کنترل خطر مونوکسید کربن اهمیت زیادی دارد.
پیشگیری از مسمومیت‌ها مسئولیتی مشترک است؛ مسئولیتی که با آگاهی آغاز می‌شود، با کنترل علمی خطرات ادامه می‌یابد و با نظارت و آموزش مستمر به حفاظت بهتر از سلامت جامعه منجر می‌شود.