به مناسبت ۲۶ مهرماه، روز جهانی نوزاد نارس، مینا کیانیپور، مسئول واکسیناسیون بهداشت و درمان منطقه شمالشرق، با تأکید بر اهمیت مراقبتهای تخصصی و مستمر از نوزادان نارس، به تشریح ویژگیها، عوامل خطر، عوارض احتمالی و اصول مراقبت از این نوزادان پرداخت و گفت: تولد زودرس پایان راه نیست.

به گزارش روابط عمومی بهداشت و درمان منطقه شمالشرق کشور، به مناسبت ۲۶ مهرماه، روز جهانی نوزاد نارس، مینا کیانیپور، کارشناس مامایی و مسئول واکسیناسیون بهداشت و درمان منطقه شمالشرق، با تأکید بر اهمیت مراقبتهای تخصصی و مستمر از نوزادان نارس، به تشریح ویژگیها، عوامل خطر، عوارض احتمالی و اصول مراقبت از این نوزادان پرداخت.
ایشان با اشاره به اینکه تولد زودرس یکی از موضوعات مهم در حوزه سلامت مادر و کودک است، اظهار داشت: نوزاد نارس به نوزادی گفته میشود که پیش از تکمیل هفته سیوهفتم بارداری متولد شود. از آنجا که برخی اندامهای بدن این نوزادان هنوز به تکامل کامل نرسیدهاند، برخورداری از مراقبتهای ویژه پزشکی، تغذیه مناسب و پیگیری منظم رشد و تکامل، نقش مهمی در حفظ سلامت و پیشگیری از عوارض احتمالی دارد.
۱. تعریف و انواع نوزادان نارس
نوزادان نارس بر اساس سن بارداری هنگام تولد به گروههای زیر تقسیم میشوند:
الف) نارس دیررس: تولد بین هفته ۳۴ تا پیش از هفته ۳۷ بارداری. ب) نارس متوسط: تولد بین هفته ۳۲ تا کمتر از ۳۴ بارداری. ج) بسیار نارس: تولد پیش از هفته ۳۲ بارداری. د) نارس فوقالعاده زودرس: تولد پیش از هفته ۲۸ بارداری و هرچه سن بارداری هنگام تولد کمتر باشد، احتمال بروز مشکلات مرتبط با نارس بودن و نیاز به مراقبتهای تخصصی بیشتر خواهد بود.
۲. عوامل مؤثر در تولد نوزاد نارس
عوامل متعددی میتوانند احتمال زایمان زودرس را افزایش دهند که مهمترین آنها عبارتاند از:
الف) عفونتهای دوران بارداری. ب) فشار خون بالا و مسمومیت بارداری. ج) دیابت و برخی بیماریهای زمینهای مادر. د) بارداریهای چندقلویی. هـ) مشکلات جفت و دهانه رحم. و) مصرف سیگار و مواد مخدر.
ز) سابقه زایمان زودرس. ح) تغذیه نامناسب و برخی شرایط نامطلوب جسمی و محیطی, البته در بسیاری از موارد، علت دقیق زایمان زودرس مشخص نیست.
۳. ویژگیهای ظاهری نوزادان نارس
نوزادان نارس ممکن است در مقایسه با نوزادان رسیده، ویژگیهای متفاوتی داشته باشند، از جمله:
الف) وزن و قد کمتر. ب) پوست نازک، حساس و گاهی شفاف. ج) ربی زیرپوستی و ذخایر انرژی کمتر. د) قدرت عضلانی و تون عضلانی پایینتر. هـ) وجود موهای کرکی روی بدن.
و) ضعف در هماهنگی مکیدن، بلعیدن و تنفس.
۴. مشکلات و عوارض احتمالی نوزادان نارس
به دلیل تکامل نیافتن کامل برخی اندامها، این نوزادان ممکن است با مشکلات زیر مواجه شوند:
الف) مشکلات تنفسی: به علت تکامل ناکافی ریهها و کمبود ماده سورفاکتانت. ب) اختلال در تنظیم دمای بدن: به دلیل کمبود چربی زیرپوستی. ج) افت قند خون: ناشی از ذخایر محدود انرژی. د) زردی نوزادی: به دلیل نارس بودن عملکرد کبد. هـ) مشکلات تغذیهای: به علت ضعف در مکیدن و بلع. و) افزایش خطر عفونت: به دلیل تکامل نیافتن کامل سیستم ایمنی. ز) خونریزی مغزی: بهویژه در نوزادان بسیار نارس. ح) رتینوپاتی نوزادان نارس: اختلال در تکامل عروق شبکیه چشم. ط) مشکلات گوارشی: از جمله التهاب روده نکروزان. تشخیص بهموقع و درمان مناسب این مشکلات میتواند نقش مهمی در کاهش عوارض کوتاهمدت و بلندمدت داشته باشد.
۵. اصول مراقبت از نوزادان نارس
مراقبت صحیح و اصولی از نوزادان نارس، یکی از مهمترین عوامل در حفظ سلامت و بهبود روند رشد آنهاست.
الف) تنظیم دمای بدن: استفاده از انکوباتور یا سایر روشهای مناسب برای حفظ دمای طبیعی بدن نوزاد.
ب) مراقبت تنفسی: پایش وضعیت تنفس و سطح اکسیژن خون و استفاده از حمایت تنفسی در صورت نیاز.
ج) تغذیه مناسب: تأمین نیازهای تغذیهای متناسب با سن بارداری و شرایط جسمی نوزاد.
د) پیشگیری از عفونت: رعایت بهداشت دستها و اصول کنترل عفونت توسط والدین و کادر درمان.
هـ) مراقبت از پوست: جلوگیری از آسیبهای پوستی و استفاده از روشهای مراقبتی مناسب.
و) مراقبت کانگورویی: تماس مستقیم پوست به پوست مادر و نوزاد که به تنظیم دمای بدن، بهبود شیردهی و تقویت ارتباط عاطفی کمک میکند.
۶. اهمیت تغذیه در نوزادان نارس
شیر مادر، بهویژه آغوز، یکی از ارزشمندترین منابع تغذیهای برای نوزادان نارس محسوب میشود. شیر مادر علاوه بر تأمین مواد مغذی، حاوی عوامل ایمنیبخش است که به محافظت از نوزاد در برابر عفونتها کمک میکند.
در نوزادان بسیار نارس، ممکن است برای تأمین نیازهای تغذیهای و رشد مطلوب، استفاده از مکملهای تقویتی شیر مادر با تجویز پزشک ضروری باشد.
روشهای تغذیه این نوزادان شامل موارد زیر است:
الف) شیر خوردن مستقیم از سینه مادر. ب) تغذیه با شیر دوشیدهشده مادر. ج) تغذیه از طریق لوله معده، در صورت ناتوانی نوزاد در مکیدن مؤثر. د) استفاده از شیر اهدایی استاندارد یا شیر خشک مخصوص نوزادان نارس، در صورت نیاز و با نظر پزشک.
۷. پایش رشد و تکامل نوزادان نارس
رشد و تکامل نوزادان نارس باید بهصورت منظم مورد ارزیابی قرار گیرد. اندازهگیری وزن، قد و دور سر و بررسی وضعیت تکامل حرکتی، شناختی، بینایی و شنوایی از اقدامات ضروری در مراقبتهای دورهای است.
یکی از مفاهیم مهم در ارزیابی این نوزادان، «سن اصلاحشده» است.
برای مثال، نوزادی که در هفته ۳۲ بارداری متولد شده، حدود ۸ هفته زودتر از موعد به دنیا آمده است. بنابراین، اگر چهار ماه از تولد او گذشته باشد، سن اصلاحشده او حدود دو ماه خواهد بود.
استفاده از سن اصلاحشده در ارزیابی رشد و تکامل معمولاً تا حدود دو سالگی اهمیت دارد.
۸. راهکارهای پیشگیری از تولد زودرس
اگرچه نمیتوان از تمام موارد زایمان زودرس پیشگیری کرد، اما رعایت برخی اقدامات میتواند خطر آن را کاهش دهد:
الف) انجام مراقبتهای منظم دوران بارداری. ب) رعایت تغذیه سالم و متعادل. ج) کنترل بیماریهای زمینهای مانند دیابت و فشار خون. د) پرهیز از مصرف سیگار، الکل و مواد مخدر.
هـ) تشخیص و درمان بهموقع عفونتها.
و) بررسی سابقه زایمان زودرس و ارزیابی عوامل خطر توسط پزشک.
۹. نقش خانواده در مراقبت از نوزادان نارس
خانواده و بهویژه والدین، نقش مهمی در روند بهبود و رشد نوزادان نارس دارند. آموزش والدین درباره شیوه صحیح تغذیه، مراقبت از پوست، تنظیم دمای بدن، رعایت بهداشت و شناخت علائم هشداردهنده ضروری است.
همچنین پیگیری منظم وضعیت بینایی، شنوایی، رشد حرکتی و تکامل ذهنی نوزاد باید مطابق برنامه تعیینشده توسط تیم درمان انجام شود.
سخن پایانی
این کارشناس مامایی بهداشت و درمان شمال شرق در پایان گفت:
نوزادان نارس به دلیل تکامل نیافتن کامل برخی اندامهای بدن، در مقایسه با نوزادان رسیده به مراقبت و حمایت بیشتری نیاز دارند. تشخیص بهموقع مشکلات، تغذیه مناسب، مراقبتهای تخصصی، واکسیناسیون مطابق برنامه توصیهشده و پیگیری مستمر رشد و تکامل، از مهمترین عوامل مؤثر در بهبود سلامت این نوزادان است.
توجه به سلامت نوزادان نارس تنها به دوران بستری محدود نمیشود، بلکه مراقبت مستمر پس از ترخیص و همراهی خانواده و نظام سلامت، نقش تعیینکنندهای در آینده آنان دارد.
تولد زودرس پایان مسیر نیست؛ با مراقبت آگاهانه، حمایت خانواده و خدمات بهموقع نظام سلامت، میتوان فرصت زندگی سالمتر و آیندهای روشنتر را برای این نوزادان فراهم کرد.